موقعیت وسوابق تاریخی ، علمی و فرهنگی این شهر گرانقدر، به قدری درخشان است که شعاع آن از دید هیچ انسان منصفی پنهان نمانده و انبوهی از توصیف ها و نقل و قول های شخصیتهای مهمی موجود است که گویای همان پیشینه درخشان و سیمای زرین این شهر می باشد. شهری که به گواهی تاریخ ، اعتبار آن همواره روبه فزونی بوده است و با وجود تخریب و ویرانی های زیاد و شدیدی که در این شهر صورت گرفته ولی به خاطر آن موقعیت و پیشینه ای که داشته به سرعت دوباره آن اعتبار و شهرت قبلی خود را بدست می آورد.


یکی از خصوصیات های نیشابور که دلیل بر اهمیت این ولایت در زمانهای پیش از اسلام بوده است، این است که آتشکده اذز برزین مهر که یکی از سه آتشکده بزرگ و مقدس زردتشت و متعلق به طبقه دهقانان بود در کوههای این ناحیه قرار داشته است و این دلیل بر مقام و موقعیتی است که شهر نیشابور در دوره ساسانی دارا بوده است . از نیشابور دوره اسلامی نیز توصیفهای بسیار زیادی توسط مورخین شده است و شاید به خاطر همین اهمیت و شکوه آن بوده که آن را با شهرهای مهم آن زمان مانند : قاهره ، دمشق و شیراز مقایسه کرده اند و ویژگی ها و امتیازات زیادی بر این شهر قائل شده اند از قبیل : وفور نعمت، جمعیت فراوان، عمارتهای بسیار و باشکوه، کثرت مسافر و قافله و رونق تجارت، کثرت مدارس و حوزه های علمیه و رقیب مهم شهرهای آن دوره بوده است. مقدسی از شکوه و عظمت این شهر، نیشابور این تصور را ارائه کرده است که نیشابور شهری مهم و مرکز آن آبرومند است که همپایه ای در اسلام برای خواصی که در آن گرد آمده است ، ندارد . بزرگی زمین و پهناوری آن ، گوارش آب، فزونی دانشمندان و بزرگان و پیشوایان دیگر، میوه گوارا و بسیار، گوشت خوب و ارزان، زندگی مرفه و سودمند، بازارهای گشاد، خانه های بزرگ و ... آموزشگاههای بانظم، رسم و آیین گزیده، هنر و مهارت، بازرگانی و عبادت، امانت و نگهداری آنها در همه جهان مشهور و در اسلام نامبردار است ، آری اینجا خزانه مشرقین و تجارت خانه خاور و باختر است.

 
اما در نهایت از قرن هفتم هجری به دلیل هجوم اقوام مغول و ناسازگاری طبیعت(زلزله های سال 615، 669، 808 هجری قمری) اگر چه نیشابور در سراشیبی افول، عظمت باستانی و تاریخی خود را از دست داد و برای همیشه متروک شد، لیکن به اتکای همان موقعیت های ممتاز طبیعی- انسانی تا حدودی رونق گذشته خود را باز یافت و در شمال غربی نیشابور قدیم و در اطراف بنای مویدیه به حیات خود ادامه دادند. به طوری که ابن بطوطه در اواسط قرن هشتم ، نیشابور را با سیمای زیبا همچون دمشق کوچک توصیف کرده است. شهر نیشابور دوره تیموری به بعد، به شکل مربع مستطیل بوده و در حوالی دو خیابان شرقی-غربی که در وسط شهر همدیگر را قطع می کرده بازار شهر ایجاد گردیده و این چهار بازار از چهار جهت به دروازه های شهر منتهی می شده است (از شرق به دروازه مشهد، از جنوب به دروازه عراق، از غرب به دروازه پاچنار و از شمال به دروازه ارگ) .
در حال حاضر، شهر قدیم نیشابور(قبل از تیموری) ناحیه وسیعی است که از تپه ها و محوطه های متعدد تشکیل شده است و این محوطه وسیع که بیش از 3500 هکتار وسعت دارد قسمت اعظم آن در دل خاک نهفته است و آثار بر جای مانده موجود، محدود است به چند تپه اصلی از قبیل تپه آلب ارسلان، تپه مدرسه ، تپه آهنگران، تپه سبزپوشان، قنات تپه، تپه بازار، تپه تاکستان و محوطه شادیاخ که به صورت تلی خاک نمایان هستند. همچنین در داخل این محدوده در حال حاضر حدود 20 روستان وجود دارد. از نیشابور دوره تیموری تا اوایل پهلوی نیز اثر چندانی به جا نمانده و بیشتر آن در زیر بافت فعلی شهر نیشابور مدفون شده است . چون در اوایل قرن حاضر حصار و باروری شهر در هم شکسته و دروازه ها برداشته شد و شهر خارج از خندق به سمت شمال و شمال غرب توسعه یافت.
فقط چند بنای مهم و عمومی از قبیل مسجد جامع، بازار، مدرسه و کاروانسرا باقی مانده است . در حال حاضر شهرستان نیشابور یکی از شهرستان های مهم استان خراسان رضوی می باشد و بخش اعظم این شهرستان در دشت نسبتاً وسیعی قرار گرفته که از شمال به شهرستان چناران و قوچان، از شرق به شهرستان مشهد، از جنوب به شهرستان های تربت حیدریه و کاشمر و از غرب به شهرستان سبزوار محدود است. نیشابور بین 58 درجه و 19 دقیقه تا 59 درجه و 30 دقیقه طول جغرافیایی و 35 درجه و 40 دقیقه تا 36 درجه و 39 دقیقه عرض جغرافیایی در حاشیه شرقی کویر مرکزی ایران واقع شده است.